Bối rối câu hỏi về thể chế

Bối rối câu hỏi về thể chế

Phó Chủ nhiệm Văn phòng Quốc hội Nguyễn Sĩ Dũng,  trong cuộc trao đổi thân mật với báo chí gần đây, đã trả lời câu hỏi “Thể chế là gì?” một cách thật dễ hiểu. “Đã đến lúc chúng ta...

Kinh doanh Tác giả

Phó Chủ nhiệm Văn phòng Quốc hội Nguyễn Sĩ Dũng,  trong cuộc trao đổi thân mật với báo chí gần đây, đã trả lời câu hỏi “Thể chế là gì?” một cách thật dễ hiểu.

“Đã đến lúc chúng ta đổi mới mô hình tăng trưởng. Chúng ta phải thay đổi thể chế”, Bộ trưởng Bộ Kế hoạch và Đầu tư Bùi Quang Vinh nói tại phiên họp của Quốc hội mới đây về tái cơ cấu kinh tế. Phát biểu của ông khiến nhiều người tự đặt lại câu hỏi: “Thể chế là gì?”; mặc dù cụm từ “cải cách thể chế” có lẽ thuộc loại có tần suất xuất hiện cao nhất trong đời sống chính trị – kinh tế những năm gần đây.

Không chỉ là quy định

Ông Dũng nói vói phóng viên: “Thể chế là gì? Là một loạt các nguyên tắc, quy định phải tuân thủ và năng lực thực hiện những quy định ấy. Là tổng hòa hai yếu tố đó”. Nguyên tắc và quy định – dĩ nhiên – có các mức độ khác nhau. Chẳng hạn, khi xác định nguyên tắc là “kinh tế thị trường” thì phải có quy định về chế độ sở hữu. Không có những quy định rõ ràng về chế độ tư hữu thì không thể có kinh tế thị trường. Trong kinh tế thị trường, không thể khơi dậy các hoạt động công nghiệp sáng tạo, công nghệ cao khi chưa có quy định và sự thực thi hữu hiệu các quy định về quyền sở hữu trí tuệ. Không bảo vệ được quyền này thì không ai có động lực để sáng tạo khi cái hôm nay mình làm ra, ngày mai tràn lan trên mạng và không thu được một đồng phí nào…
Các quy định được xây dựng nhằm xác lập các quan hệ, tương tác với nhau. Cải cách thể chế trước hết là xem quy định vướng cái gì thì lần gỡ (mà phải gỡ khá nhiều). Sau đó là xem lại quá trình thực hiện. Người ta thường có xu hướng coi trách nhiệm cải cách thể chế là của công tác lập pháp. Nhưng như thế chưa đủ.

Vai trò của mỗi cá nhân trong thể chế

Như đã nói, theo TS Nguyễn Sĩ Dũng, thể chế bao gồm cả quy định và việc thực thi những quy định đó. Chúng ta vẫn còn thiếu quy định, nhưng cái làm cho thể chế vướng mắc nhất, kém hiệu quả nhất lại là thiếu năng lực thực thi quy định đó. “Giống như lực lượng kiểm lâm rõ ràng có quyền bảo vệ rừng, nhưng nhiều trường hợp không bảo vệ nổi – ông Dũng trầm tư. Cho nên đề cập đến cải cách thể chế thì phải xem nhiều vế: liệu có thiếu quy định không; có những quy định “trên trời” mà người ta không thực hiện được không”. Quy định có rồi, đúng rồi thì những đối tượng được điều chỉnh bởi quy định có đủ năng lực, hiểu biết, trình độ, kỹ năng để thực thi không. Bên cạnh đó, họ có động lực để thực thi hay không nữa và vì thế mà khuyến khích thực thi là một phần rất quan trọng của vận hành thể chế. Tương tự như cải cách thể chế không chỉ là xây dựng, sửa đổi, bổ sung pháp luật; việc thực thi thể chế cũng không chỉ là nhiệm vụ của bộ máy nhà nước mà cả của mỗi người dân nữa.

Trong tác phẩm “Vì sao nước thịnh nước suy”, James Robinson và Daron Acemoglu nhìn nhận, trong một thể chế mọi người xắn tay áo lên cùng nhau giải quyết các vấn đề của xã hội, cùng làm việc gì cũng vì lợi ích chung hay ít nhất là lợi ích của đại đa số thì đất nước sẽ hưng thịnh. Ngược lại ở nơi giới lãnh đạo cứ khăng khăng cho rằng mình sẽ lo được hết mọi chuyện, thực tế lại đưa ra những quyết sách có lợi cho một nhóm nhỏ thì ắt sẽ suy vong.

Quyền tự do kinh doanh là một thể chế. Ai thực hiện quyền đó? Chính là người dân. Hay quyền tự do lao động, trên nguyên tắc cũng là do mỗi cá nhân tự lựa chọn. Bầu cử là quyền của người dân, là một thể chế quan trọng. Nhưng nếu khi đi bầu, “ông” lại nhắm mắt gạch bừa trên và dưới, hoặc gạch cả thì thể chế nghị viện không thể phát huy tác dụng. Với Quốc hội chẳng hạn, việc vận hành thể chế tùy thuộc một nửa ở phía người ủy quyền (cử tri) và một nửa là ở người đại diện (ĐBQH)… Tóm lại, cải cách thể chế không chỉ là việc của hệ thống chính trị, mà cần sự đóng góp của mỗi người dân bình thường nhất, chẳng hạn từ quyết định đưa hay không đưa “phí bôi trơn”.

Trong thương trường cũng không ngoại lệ. Mọi luật lệ, quy định, phép tắc, tập tục chi phối hoạt động kinh doanh và nhiều việc thực thi hình thành nên “thể chế kinh tế”. Theo các chuyên gia kinh tế, chủ trương khoán 10 trong nông nghiệp, mở cửa cho đầu tư nước ngoài, khuyến khích doanh nghiệp tư nhân… chính là những cải cách thể chế mang tính đột phá, tạo ra nền tảng cho một môi trường kinh doanh lành mạnh.

Một thể chế không tốt mãi và xấu mãi. Khái niệm “tự chủ kinh tế” có thời được hiểu cực đoan như phải sản xuất từ cây kim, sợi chỉ đến máy bay, tên lửa giờ đây rõ ràng đã lạc hậu, phi kinh tế…

Cẩm Hà

Bài viết liên quan

Ban biên tập lựa chọn

       

Video