Ngày 07/04/2019, Cho Yang-ho, Chủ tịch Tập đoàn Hanjin, chủ sở hữu hãng hàng không Korean Air, bất ngờ qua đời ở tuổi 70 tại một bệnh viện ở Los Angeles (Mỹ). Cho Yang-ho ra đi chỉ hai tuần sau khi ông mất chiếc ghế của mình tại Hội đồng quản trị của Korean Air, cũng chính là khoảng thời gian hãng hàng không lớn nhất Hàn Quốc kỷ niệm 50 năm ngày thành lập. Nhưng đáng ngạc nhiên là, sau thông tin này giá cổ phiếu của Hanjin ngay lập tức tăng vọt 21%.

 

Thực tế, nhiều cổ đông và nhà nghiên cứu cho rằng sự ra đi này chính là lối thoát cho Korean Air nói riêng và cả tập đoàn nói chung.

 

Ra đời từ năm 1948, đến nay các chuyến bay của Korean Air đã chuyên chở gần 715 triệu hành khách và hơn 40 triệu tấn hàng hoá, đi qua tổng quãng đường dài hơn 10 tỷ km. Korean Air hiện nay đang có tổng cộng 144 máy bay hoạt động, tới 124 điểm đến thuộc 43 quốc gia và vùng lãnh thổ.

VIDEO BỞI DOANH NHÂN

TÌNH HÌNH KINH DOANH NĂM 2018 CỦA KOREAN AIR

Play Video

Cùng với sự phát triển nhanh chóng của Korean, gia đình của Cho Yang-ho cũng từng bước ghi tên mình nhóm tài phiệt chi phối nền kinh tế Hàn Quốc, hay còn được biết dưới tên gọi chaebol.

 

Tuy nhiên, việc trao những quyền hành tối thượng và vai trò chủ chốt cho các thành viên trong gia đình của mình đã khiến Korean Air và bản thân Chủ tịch Cho Yang-ho trả giá đắt.

 

Năm 2014, con gái cả của Cho Yang-ho là Heather Cho đối mặt với làn sóng phẫn nộ từ dư luận Hàn Quốc khi bắt một tiếp viên trưởng phải quỳ xuống xin lỗi mình do đã phục vụ hạt maca trong túi thay vì trong bát theo yêu cầu và buộc anh này phải rời khỏi máy bay ngay trước giờ khởi hành. Vụ việc làm dấy lên quan ngại về thái độ bề cao và những đặc quyền dành cho người gia định họ Cho. Kết quả, Heather Cho bị kết án 5 tháng tù do vi phạm an toàn bay và lạm dụng quyền hạn, còn người tiếp viên kia nhận khoản bồi thường khoảng 18.000 USD. Sau đó, ông Cho, Chủ tịch Korean Air lúc bấy giờ, đã phải tuyên bố tước mọi chức vụ tại tập đoàn của cô con gái lớn.

 

Bốn năm sau, đến lượt con gái út của Cho Yang-ho là Emily Cho một lần nữa làm dấy lên sự bất bình của người dân Hàn Quốc khi hắt một chai nước vào mặt đồng nghiệp do không đồng ý với câu trả lời của người này. Trước áp lực dư luận, Emily Cho, lúc đó đang giữ chức CEO của Korean Air, đã phải chính thức đưa ra lời xin lỗi trên mạng xã hội và cũng phải chịu từ bỏ vị trí của mình tại hãng hàng không này.

 

Chưa hết, vợ cố chủ tịch Cho là Lee Myung-Hee cũng bị cảnh sát Hàn Quốc triệu tập hồi tháng 5 năm ngoái và bị buộc tội hơn 10 lần hành hung và sỉ nhục nhân viên tại tập đoàn Hanjin.

 

Bản thân ông Cho cũng không thoát khỏi vòng lao lý khi đầu tháng tư vừa qua, cơ quan công tố Hàn Quốc cũng đã yêu cầu ra lệnh bắt giữ ông vì nghi ngờ ông đã trốn khoản thuế thừa kế trị giá khoảng 50 tỷ Won, cũng như biển thủ khoảng 20 tỷ Won khác thông qua việc ký hợp đồng “ma” đối với các công ty thuộc sở hữu gia đình.

 

Thay vì những thành tích tăng trưởng hay các đóng góp của Hanjin cho nền kinh tế Đại Hàn. Thì những bê bối của các thành viên gia đình sáng lập đang bủa vây danh tiếng tập đoàn.

 

Việc các cổ đông của Korean Air loại bỏ thành công Chủ tịch Cho ra khỏi Hội đồng quản trị là sự kiện chưa từng có trong lịch sử Đại Hàn, và được coi là cột mốc quan trọng ở một quốc gia vốn nổi tiếng là thiếu sự quản lý quyết liệt đối với các công ty lớn và các gia tộc tài phiệt.

Hanjin đại diện cho nhiều chaebol khác của Hàn Quốc như Samsung, Lotte, LG, Huyndai, SK… được coi như “đầu tàu” thúc đẩy sự đi lên của nền kinh tế Nam Hàn. Sản phẩm của các tập đoàn này bao gồm: điện thoại di động, máy tính xách tay, xe hơi, máy giặt, cửa hàng bán lẻ, thực phẩm, đồ uống, bảo hiểm y tế… được bày bán ở khắp mọi nơi, xuất hiện trong mọi ngõ ngách, phục vụ mọi nhu cầu của người dân. Danh tiếng của những chaebol này cũng từ lâu vượt ra biên giới xứ sở kim chi để trở thành những thương hiệu đại diện cho đất nước này trên trường quốc tế.

 

Theo ước tính của trung tâm nghiên cứu Tạp chí Foreign Affairs năm 2018, top 5 chaebol lớn nhất Hàn Quốc hiện nay là Samsung, Huyndai, SK Group, LG và Lotte đang nắm giữ một nửa giá trị thị trường cổ phiếu của cả Hàn Quốc. Cheabol cũng thúc đẩy phần lớn đầu tư của Nam Hàn trong việc nghiên cứu, phát triển và tạo việc làm trên quy mô toàn cầu. Ước tính, Samsung Electronics, công ty con lớn nhất trong tập đoàn Samsung, đang thuê khoảng 300.000 nhân sự toàn thế giới, nhiều hơn cả số lượng nhân sự của Apple (123.000 người) và Google (88.000 người) cộng lại.

 

Trở thành xương sống của nền kinh tế, các chaebol được chính phủ ưu ái thông qua việc hỗ trợ cấp, cho vay vốn, ưu đãi thuế kéo dài hàng thập kỷ, và rất nhiều đặc quyền vô hình khác. Điều này dẫn tời rất nhiều mặt trái khác nhau.

THAM NHŨNG TRONG CHÍNH PHỦ

Mối quan hệ giữa chính phủ và các chaebol trở thành cộng sinh. Các chính trị gia thường tìm sự ủng hộ của các tập đoàn kinh tế lớn để có nguồn tài chính phục cụ tranh cử, đổi lại, chaebol sẽ được sự hậu thuẫn thông qua luật pháp và những chính sách thuận lợi. Mối quan hệ này tạo điều kiện thuận lợi cho những hoạt động phi pháp như tham nhũng, hối lộ, trốn thuế nảy nở.

 

Đỉnh điểm là vào năm 2016, khi Tổng thống Park Geun-hye bị lật độ và bị kết án 24 năm tù giam, bị yêu cầu bồi thường 17 triệu USD do nhận hối lộ từ nhiều chaebol lớn nhất Hàn Quốc. Bà Park cùng người bạn thân của bà, bà Choi Soon-sil, bị cáo buộc gây áp lực với các tập đoàn lớn nhất nước, gồm Samsung, Lotte, SK Group và Hyundai, để họ phải đóng góp các khoản tiền khổng lồ cho các chương trình mà Tổng thống Park đang thực hiện.

Lee Jae Yong, người thừa kế tập đoàn Samsung cũng phải chịu mức án 2 năm tù trong bê bối chính trị này. Nhiều năm nay, các giám đốc điều hành, lãnh đạo của các tập đoàn lớn như Hyundai, Lotte, SK… cũng đã bị kết án vì đưa hối lộ.

 

Những vụ tham nhũng quy mô lớn đang làm giảm khả năng cạnh tranh của nền kinh tế quốc gia, làm giảm niềm tin xã hội, lãng phí tiền của do chạy theo những quyết định yếu kém, thiên vị, đồng thời dấy lên những bất mãn không nhỏ từ phía người dân.

CHÈN ÉP SMEs

Tại Hàn Quốc, các đế chế như Samsung, SK,… đóng vai trò đi đầu trong việc tài trợ nghiên cứu, thúc đẩy cải tiến nhưng song song với đó, các tập đoàn này cũng thường xuyên sử dụng tầm ảnh hưởng của mình để “chèn ép” những đối thủ nhỏ hơn bằng hình thức sao chép sáng kiến hoặc mua lại hoàn toàn “cá bé”.

 

Trong nhiều năm vừa qua, tại Hàn Quốc diễn ra nhiều cuộc biểu tình, phản đối bất công về lương và phúc lợi xã hội khi mức thu nhập trung bình cho người lao động tại các SMEs chỉ bằng 63% mức lương cùng vị trí ở các chaebol.

 

Trong khi đó, các chaebol luôn duy trì quyền lực bằng cách bổ nhiệm những đồng minh hoặc các thành viên trong gia đình vào những vị trí quản trị quan trọng, kèm nhiều quyết định đầu tư thiếu minh bạch dành cho những công ty con thuộc quyền sở hữu.

 

Thế hệ Millenials tại Hàn Quốc đang ngày một thể hiện rõ thái độ “tẩy chay” các chaebol và văn hoá gia tộc trị. Một khảo sát của Reuters cho thấy ngày càng có nhiều lao động trẻ tại nước này bỏ việc ở các tập đoàn lớn do áp lực công việc quá nặng nề trong khi khả năng được thăng tiến dường như bằng không.

 

Đầu năm nay, từ khoá “bỏ việc” lọt vào nhóm 10 kế hoạch cho năm 2019 của người Hàn Quốc. Người lao động mong muốn có những công việc nhàn hạ hơn ở vùng nông thôn hoặc ít bị bó buộc như sản xuất nội dung trên Youtube, thay vì lao vào cống hiến tại các chaebol mà không có hy vọng thăng tiến gì.

Mất định hướng từ thượng tầng là nguy cơ đầu tiên nhận thấy. Sự ra đi của Cho Yang-ho đang để lại một chỗ trống quyền lực tại Korean Air lẫn Tập đoàn Hanjin. Walter Cho, đương kim Chủ tịch Korean Air, được coi là người sẽ kế thừa những vị trí cha mình để lại.

 

Luật thuế thừa kế của Hàn Quốc bắt buộc người nhận phải nộp đến 50% khối tài sản. Tình trạng này cũng tương tự với những người thừa kế của các chaebol khác những năm gần đây.

 

Tháng 5, Chủ tịch LG – Koo Bon-moo qua đời ở tuổi 73, giao lại đế chế cho con nuôi – Koo Kwang-mo. Sau khi thừa kế 8,8% cổ phần từ người cha, Kwang-mo hiện là cổ đông lớn nhất của Tập đoàn LG. Ông sở hữu 15%, tương đương 1,55 tỷ USD. Điều này có nghĩa Kwang-mo có thể phải trả tổng cộng hơn 630 triệu USD. Kwang-mo có thể sẽ dùng cổ phần của mình trong công ty để đi vay, hoặc Tập đoàn LG và các công ty con, như LG Electronics và LG Chem có thể nâng cổ tức. Với số tài sản khổng lồ không kém LG, vị Chủ tịch Korean Air sắp tới sẽ phải thế chấp một số tài sản, nếu không việc tiếp nhận vị trí mới sẽ không thể diễn ra.

 

Quá trình chuyển giao quyền lực tại Hanjin đang vấp phải nhiều sóng gió, khi các cổ đông đang gây sức ép muốn ông lớn ngành vận tải Hanjin phải cải tổ cách thức quản lý và hoạt động. Tình trạng này tương tự với Samsung, anh cả của nền kinh tế Nam Hàn, Chủ tịch Lee Kun-Hee, trong tình trạng ngàn cân treo sợi tóc vẫn đang phải đau đầu vì người kế thừa sẽ là ai, cô con gái Lee Boo-Jin phía ngoài song sắt hay người con trai trong nhà tù. Các cổ đông hoàn toàn có thể gây trở ngại khi Lee Boo-Jin chỉ mới chứng minh mình am hiểu kinh doanh mảng bán lẻ, còn Lee Kun-Hee mới là người có thể định hướng chiến lược mở rộng hay phát triển chiều sâu trên nền tảng tam trọng của Samsung.

 

Việc đầu tư quá nhanh vào kinh doanh khách sạn đang ảnh hưởng tiêu cực tới lợi nhuận và sự ổn định tài chính của tập đoàn. Hanjin Group đang phải đối mặt với rủi ro thanh khoản. Cụ thể, tỷ lệ nợ trên vốn cổ phần của công ty năm 2018 đã đạt tới 559%, cao hơn rất nhiều so với tỷ lệ 207% của Cathay Pacific hay 88% của Singapore Airlines.

 

Quỹ đầu tư dự phòng (hedge fund) mang tên Cải thiện quản trị doanh nghiệp Hàn Quốc (KCGI), với tư cách là cổ đông lớn thứ hai của Hanjin sau khi thu mua 9% cổ phiếu tập đoàn hồi cuối năm ngoái, cho rằng có thể sẽ mất tới 5 năm để Hanjin thăng hạng đánh giá tín dụng đang ở mức BBB của mình. KCGI đề xuất giải pháp bán đi những tài sản bị định giá thấp, vả từ bỏ những doanh nghiệp con đang làm ăn thất bát như khách sạn Wilshire Grand Hotel ở Los Angeles (Mỹ), hay khu khách sạn-resort Waikiki ở Hawaii (Mỹ)… Bên cạnh đó, quỹ này cũng đề nghị tập đoàn Hanjin phải thành lập một hội đồng giám đốc độc lập để bầu ra các chức vụ quan trọng như CEO và các vị trí giám đốc điều hành khác, thay vì để gia tộc Cho tiếp tục lũng đọan và lạm dụng đặc quyền một cách phi pháp như trong quá khứ.

 

“Hanjin sẽ còn phải đối mặt với nhiều vấn đề tài chính nghiêm trọng khác nếu không chịu cải thiện hệ thống quản lý rủi ro yếu kém của mình”, đại diện KCGI cho biết.

Nhìn rộng hơn, vấn đề của nền kinh tế Hàn Quốc không chỉ nằm ở một chaebol là Tập đoàn Hanjin mà đó là thách thức cần cải cách việc quản trị trong các tập đoàn lớn tại Hàn Quốc. Việc đặt quyền lực gia tộc lâu dài, truyền từ đời này qua đời khác mà thiếu sự cải tổ theo thời đại đang khiến các chaebol bộc lộ nhiều điểm yếu và lỗ hổng quản trị.

Theo thời báo Financial Times, yêu cầu trước nhất đối với các ông lớn này là phải xây dựng nền văn hoá doanh nghiệp khuyến khích sự trung thực và minh bạch. Như trong trường hợp của Korean Air, việc niêm yết cổ phiếu trên thị trường là vẫn chưa đủ khi mà gia tộc Cho “dựng” lên nhiều lớp bảo vệ quyền lợi cá nhân thông qua việc sở hữu cổ phiếu chồng chéo.

 

Thứ hai, lãnh đạo các chaebol cần nghiêm túc lựa chọn và đào tạo những người sẽ kế tục mình trong tương lai, không để cảnh “con vua thì lại làm vua” nghiễm nhiên diễn ra, bắt những cá nhân không đủ tư cách và trình độ mặc chiếc áo quá rộng, gây phẫn nộ trong dư luận như trường hợp hai cô con gái của Cho Yang-ho.

 

Và cuối cùng không thể không kể tới vai trò của chính phủ trong việc quản lý các tập đoàn lớn. Được tin tưởng bầu vào chức Tổng thống tháng 5/2017, ông Moon Jae-in tuyên bố sẽ rà soát lại mối quan hệ giữa chính phủ và các chaebol, cũng như trấn áp các hoạt động tham nhũng, hối lộ, cam kết không miễn trừ trách nhiệm đối với các lãnh đạo tập đoàn vi phạm pháp luật, tăng lương tối thiểu cũng như tăng thuế doanh nghiệp từ 22 lên 25%. Tuy nhiên, những nỗ lực của Tổng thống Moon đang gặp nhiều cản trở khi Đảng Dân chủ của ông không nắm đa số ghế tại quốc hội, nơi các chaebol dễ dàng có thể gây ảnh hưởng tới nhiều thành viên khác.

 

Một số chuyên gia cho rằng Hàn Quốc cần cứng rắn hơn trong việc phá vỡ thế độc quyền của các chaebol trên thị trường tuy nhiên với lịch sử hình thành, vai trò kinh tế và văn hoá cổ hủ sâu sắc, việc cải tổ các tập đoàn gia đình trị này thật khó có thể diễn ra trong nay mai.