..." /> Làm sao giải cứu nông sản, nông dân? - Tạp chí Doanh nhân Online

Làm sao giải cứu nông sản, nông dân?

Làm sao giải cứu nông sản, nông dân?

Các cuộc giải cứu nông sản gần như năm nào cũng tái diễn. Cả nhà nông, nhà nước, nhà nghiên cứu, doanh nghiệp, người tiêu dùng đều không muốn thấy tình trạng đó, nhưng làm sao để thay đổi? Hồi...

Kinh doanh Tác giả

Các cuộc giải cứu nông sản gần như năm nào cũng tái diễn. Cả nhà nông, nhà nước, nhà nghiên cứu, doanh nghiệp, người tiêu dùng đều không muốn thấy tình trạng đó, nhưng làm sao để thay đổi?

Hồi tháng trước, giá dưa tại ruộng ở Quảng Ngãi tuột xuống còn 500/kg, trong khi mức giá bán 2.500 đồng/kg mới đủ bù đắp chi phí cho các hộ nông dân. Đây không phải lần đầu xảy ra tình trạng dưa hấu không bán được. Cũng như năm ngoái, sau khi có thông tin về người nông dân Quảng Ngãi có nguy cơ phá sản, ngay lập tức rất nhiều nhóm cá nhân, đoàn thể ở Hà Nội, TP.HCM tổ chức các chiến dịch “giải cứu nông sản”. Một chuỗi siêu thị quy mô cũng đứng ra thực hiện chiến dịch thu mua hơn 400 tấn dưa hấu Quảng Ngãi.

Trong khi đó, những ngày gần đây câu chuyện về giá thịt lợn giảm kỷ lục đang trở thành đề tài nóng thu hút sự quan tâm của công luận. Giá thịt lợn hơi chỉ còn 22.000-25.000 đồng/kg và được dự báo có khả năng còn giảm nữa khi thời tiết bước vào nắng nóng. Cả thịt lợn lẫn dưa hấu đều là các mặt hàng tươi sống thiết yếu của kinh tế nông nghiệp, đều có chung một kịch bản khủng hoảng tiêu thụ, nhưng không có tổ chức hay cá nhân nào lên tiếng kêu gọi cho một chiến dịch “giải cứu” thịt lợn!?

Các chuyên gia nông nghiệp và thị trường đều cho rằng, giải cứu nông sản từ cộng đồng chỉ là việc tức thời trong lúc tình hình bí bách. Đây cũng không phải là một giải pháp mang tính thị trường. Cách thức này chỉ có thể áp dụng trong một vài mặt hàng với những điều kiện rất đặc biệt. “Bản thân người tiêu dùng cũng không chấp nhận năm nào cũng phải hỗ trợ, mà nhất là phải hỗ trợ một loại nông sản nhất định”, chuyên gia kinh tế Phạm Chi Lan nhấn mạnh.

Theo ông Nguyễn Đỗ Anh Tuấn, Viện trưởng Viện Chính sách và Chiến lược Phát triển nông nghiệp nông thôn, các loại nông sản hay bị dư thừa liên quan đến thị trường Trung Quốc. Nhiều thời điểm vụ thu hoạch trùng với vụ thu hoạch ở Trung Quốc. Vì thấy năm trước giá cao nên năm sau nông dân ồ ạt trồng. Đến lúc thu hoạch, vì Trung Quốc đã đủ nguồn cung ứng trong nội địa, nên dừng mua nông sản từ phía nông dân Việt Nam. GS. TS. Nguyễn Quang Thạch, Chủ tịch Hội đồng Khoa học của Viện Sinh học Nông nghiệp cho rằng, mấu chốt nằm ở khâu đầu ra. Hiện nay người nông dân mạnh ai nấy trồng, thương lái mạnh ai nấy bán, sản xuất không có kế hoạch, không có tổ chức. Đến cuối cùng khi thị trường đầu ra không có chỉ có các hộ nông dân là đã nghèo càng nghèo thêm. Vấn đề này cần các giải pháp rốt ráo.

Tích tụ để giải bài toán đầu ra

Đào Thế Anh, Phó Viện trưởng Viện Cây lương thực cho rằng, các hộ nông dân cần một tổ chức đại diện cho tập thể sản xuất. Tổ chức này có thể là hợp tác xã nông nghiệp, hiệp hội mặt hàng hoặc tổ hợp sản xuất do doanh nghiệp đứng ra tập trung, để giải quyết 3 vấn đề lớn.

Thứ nhất là phát triển quy chuẩn chất lượng để hướng tới nông nghiệp hợp đồng bao tiêu. Theo TS. Đào Thế Anh, mấu chốt của nông nghiệp hợp đồng bao tiêu nông sản nằm ở việc thống nhất được tiêu chuẩn chất lượng giữa doanh nghiệp và hộ nông dân. Bởi, người sản xuất chưa quen với việc sản xuất theo tiêu chuẩn chất lượng, trong khi các doanh nghiệp phân phối hay chế biến đều cần đảm bảo chất lượng ổn định từ phía nguồn cung.

HTX dịch vụ nông nghiệp tổng hợp Anh Đào (Đà Lạt – Lâm Đồng) là một ví dụ. Cho đến nay hợp tác xã này đã ký hợp đồng bao tiêu sản phẩm với hàng trăm cá nhân, đơn vị khác. Ngoài 132 xã viên với 272 ha đất trồng rau, củ, HTX hiện đang liên kết thêm với 150 hộ nông dân bên ngoài với diện tích 80 ha nữa.

Tại HTX Anh Đào, nông dân được hướng dẫn trồng, chăm sóc, thu hoạch rau củ theo tiêu chuẩn VietGAP và hình thành quy trình khép kín từ khâu canh tác, thu hoạch, sơ chế đến phân phối. Theo ông Thừa, Giám đốc HTX, sau khi đạt chứng chỉ VietGAP đơn đặt hàng liền về tới tấp từ các công ty lớn và cả các siêu thị như Metro, Vitimax… Tiêu chuẩn sản phẩm là yếu tố quyết định để phía doanh nghiệp yên tâm đặt hàng các hợp đồng bao tiêu. Thậm chí hiện nay, các chuỗi siêu thị tại TP.HCM còn phải lên các vùng sản xuất nông sản để tìm các tổ chức như HTX Anh Đào.

Thứ hai là có một tổ chức giúp liên kết sản xuất với nghiên cứu thị trường. Việc sản xuất nông sản tự do, không theo kế hoạch, khiến các hộ nông dân phụ thuộc vào một vài thương lái cố định. Khi biến động thị trường xảy ra, thương lái không tới, người nông dân không biết bán cho ai. Bà Phạm Chi Lan nhận định, đây là nguyên nhân và cũng là bài học cho việc dự báo thị trường: “Sản xuất phải gắn với thị trường, nếu sản xuất không chịu theo tín hiệu thị trường thì người sản xuất phải lãnh đủ hậu quả”.

“Phải có nghiên cứu thị trường thì mới dự báo được, nếu không sản xuất có kế hoạch thì vẫn cứ phải tiếp tục giải cứu thôi. Muốn làm được điều này thì dứt khoát các hộ nông dân phải tham gia các tổ chức để cơ cấu lại mô hình sản xuất”, TS. Đào Thế Anh phân tích.

Nhìn vào việc giải cứu chuối ở Đồng Nai hồi đầu năm nay, TS. Đào Thế Anh lấy ví dụ về hiệp hội quốc gia về sản xuất và xuất khẩu chuối của Philippines. Hiệp hội này có nhiệm vụ nghiên cứu thị trường thế giới về nhu cầu, chất lượng, từ đó dự báo thị trường cung ứng, sản xuất cho các hộ nông dân. Hiệp hội này có sự tham gia của cả hộ nông dân nhỏ lẻ, các nông trại lớn, các doanh nghiệp xuất khẩu, có thể đại diện ký hợp đồng tiêu thụ, đề xuất các chính sách với nhà nước trong các vấn đề liên quan đến phát triền ngành sản xuất, chế biến chuối.

Ba vấn đề lớn cần được giải quyết

– Phát triển quy chuẩn chất lượng để hướng tới nông nghiệp hợp đồng bao tiêu

– Có một tổ chức giúp liên kết sản xuất với nghiên cứu thị trường

– Xúc tiến thị trường và phát triển thương hiệu chung bền vững

Thứ 3 là xúc tiến thị trường và phát triển thương hiệu chung bền vững. Hoạt động marketing cho nông sản quan trọng nhất là phát triển được mạng lưới khách hàng, mạng lưới thu mua từ các siêu thị, nhà hàng… Tuy nhiên, do hiện nay các hộ nông dân vẫn hoạt động dưới hình thức nhỏ lẻ nên không thể tự mình đi tìm kiếm, phát triển thị trường được mà chủ yếu ngồi đợi thương lái đến, nếu thương lái không đến thì lại không biết bán cho ai. Một tổ chức chung đại diện cho các hộ nông dân sẽ là chìa khóa để giải quyết tình trạng này.

Ví dụ như dự án phát triển thương hiệu thịt bò H’Mong của Hội Chăn nuôi và Tiêu thụ thịt bò H’Mong Cao Bằng. Dự án đã liên kết các hộ chăn nuôi quy mô nhỏ tham gia vào các nhóm sở thích để hỗ trợ nhau phát triển chăn nuôi, tạo thành hàng hóa, cung cấp thịt bò chất lượng cao cho các nhà hàng, siêu thị, khách sạn, từ đó nâng cao giá trị hàng hóa, tăng thêm thu nhập cho các hộ dân và các đơn vị tham gia phân phối sản phẩm. Ngoài ra dự án còn tìm kiếm, mở rộng thị trường tiêu thụ ở Hà Nội và các tỉnh, thành phố lớn trong cả nước.

Hiện có khoảng hơn 1.500 hộ tham gia hội, các hộ trong hội còn được bán bò cho lò mổ với giá cao hơn ngoài thị trường từ 3 – 5%. Các lò mổ được hỗ trợ phải cam kết thu mua bò của các nhóm sở thích, giết mổ theo đúng quy trình kỹ thuật, đảm bảo vệ sinh an toàn thực phẩm.

Nâng cao chuỗi giá trị

Giống lúa nếp cái hoa vàng ở Kinh Môn (Hải Dương) là bài học. Để vực lại diện tích sản xuất nếp cái hoa vàng, năm 2006, nhóm nông dân đầu tiên với 36 thành viên được thành lập ở xã An Phụ, với 2,3 ha đất canh tác; năm 2007 có thêm 2 nhóm cũng ở An Phụ, thành 131 thành viên, với 10 ha. Song, vì tổ chức nhóm không có tư cách pháp nhân, khó tham gia thị trường, nên năm 2008, các nhóm nông dân đã nhất trí liên kết thành Hiệp hội sản xuất và thương mại nếp cái hoa vàng Kinh Môn, được UBND tỉnh Hải Dương công nhận.

Ngoài việc chủ động sản xuất, cung ứng đủ giống, tập huấn về quy trình kỹ thuật… hiệp hội còn có hệ thống giám sát chất lượng sản phẩm từ khâu sản xuất đến các khâu chế biến, đóng gói sản phẩm. Các hộ nông dân sau khi được cơ quan nhà nước tư vấn về chuỗi giá trị thấy rằng, nếu để thương lái thu mua thóc về và trộn lẫn với các loại thóc khác và bán tự do theo kiểu cũ sẽ vừa không có lợi nhuận cao mà còn dẫn tới mất dần thương hiệu lúa nếp cái hoa vàng của vùng. Do đó, các hộ nông dân quyết định sản xuất toàn bộ để nâng cao chuỗi giá trị, tức là từ trồng lúa, và xay xát đến hạt gạo, sau đó đóng gói thành phẩm bao gạo 2kg cuối cùng.

Giống lúa nếp cái hoa vàng có năng suất thấp hơn 2 lần giống gạo bình thường, tuy nhiên các hộ nông dân bán được với giá gấp 3 lần gạo khác, từ 30-35 ngàn đồng/kg. Hiện nay các thương lái phải đặt mua từ trước mới có hàng. Hiệp hội Sản xuất và Thương mại nếp cái hoa vàng Kinh Môn đã giảm bước trung gian của thương lái, thực hiện các bước sau chế biến để nâng cao chuỗi giá trị, hướng tới có lợi cho các hộ nông dân.

Xu hướng tích tụ đất đai quy mô lớn để cùng sản xuất theo một quy chuẩn nhất định, cho ra một sản phẩm một cách đồng nhất là điều tất yếu phải hình thành của một nền kinh tế nông nghiệp.

Quay về làm tốt thị trường nội địa

Chuyên gia kinh tế Phạm Chi Lan chia sẻ: “Không phải thị trường nông sản của ta phụ thuộc hoàn toàn vào Trung Quốc, tuy nhiên có một số mặt hàng ta đã để nông dân phụ thuộc vào Trung Quốc quá nhiều, phần lớn là các mặt hàng tiêu thụ tươi như trái cây, sản phẩm chăn nuôi. Còn TS. Đào Thế Anh nhận định: “Trung Quốc chỉ là một thị trường, nhưng các hộ nông dân của ta có thói quen chỉ bán cho một vài thương lái, đến lúc thương lái không thu mua thì không biết bán cho ai”.

Theo Sở Công Thương Hà Nội, trong năm 2015, mỗi tháng nhu cầu tiêu thụ quả tươi trên địa bàn thành phố vào khoảng 52.000 tấn, trong đó nguồn cung tại chỗ chỉ đáp ứng được 66%. Đến năm 2017, thì tỷ lệ này chỉ còn 60%. Tức là khả năng cung ứng đang tỷ lệ nghịch với tốc độ phát triển quy mô dân số Hà Nội. Tại TP.HCM, theo Sở Công Thương thành phố, năm 2016 ước tính mỗi ngày thành phố tiêu thụ khoảng 10 ngàn con heo thịt và 3 triệu tấn rau, củ, quả… Ngoài 5 thành phố lớn, hệ thống đô thị loại 2, loại 3 ở các tỉnh cũng đang phát triển kinh tế chóng mặt từng ngày.

Rõ ràng sức mua của thị trường nội địa là rất lớn, nhiều nơi giá nông sản mua vào cao hơn giá xuất khẩu mà vẫn còn thiếu nguồn cung. Vì vậy, thay vì tập trung xuất khẩu vào thị trường nhiều thay đổi như Trung Quốc, các hộ nông dân và doanh nghiệp nên hướng tới việc đáp ứng nhu cầu nội địa, các chuyên gia đưa ra lời khuyên.

Việt Dũng

Bài viết liên quan

Swememo thay đổi để tồn tại

Được những người sáng lập tạo ra với mong muốn sẽ thành một Airbnb trong lĩnh vực nhiếp ảnh, nhưng Swememo đã phải nhanh chóng thay đổi mô hình kinh doanh để tiếp tục sống sót và chuẩn bị cho những lần lột xác tiếp theo.

Kinh doanhNgười đăng Doanh nhan